Nhiều người vẫn nghĩ tham vấn tâm lý cũng chỉ như ngồi tâm sự với bạn bè, cùng là chia sẻ nỗi niềm với người khác, nên nếu có vài người bạn chịu khó lắng nghe thì đâu cần gặp chuyên gia. Nhưng những người đã từng trải nghiệm tham vấn lại kể một câu chuyện rất khác: họ thực sự cảm thấy được tháo gỡ những vướng mắc mà trước đó đã kể đi kể lại với bạn bè nhiều lần nhưng vấn đề vẫn luôn còn ở đó.
Lý do nằm ở chỗ: nhà tham vấn tâm lý được đào tạo bài bản để bóc tách, phân tích vấn đề của thân chủ một cách khách quan và có hệ thống, dựa trên kiến thức chuyên môn và kinh nghiệm thực hành. Trong khi đó, bạn bè chủ yếu giúp chúng ta giải tỏa cảm xúc và đưa ra lời khuyên dựa trên trải nghiệm cá nhân, dễ bị thiên vị, định kiến và đôi khi còn làm mối quan hệ trở nên xấu đi nếu chúng ta kể khi họ đang không trong tâm thế muốn nghe.
Vì vậy, khi bạn gặp khó khăn tâm lý phức tạp, hoặc đã chia sẻ với bạn bè nhiều lần mà vẫn không thấy khá hơn, đó là lúc bạn nên cân nhắc tìm đến tham vấn tâm lý chuyên nghiệp để thực sự tạo ra thay đổi.
Tham vấn tâm lý là gì?
Theo định nghĩa của hiệp hội Tâm lý học Hoa kỳ APA:
Tham vấn tâm lý (Counseling psychology) là một chuyên ngành của dịch vụ y tế tổng quát trong tâm lý học chuyên nghiệp. Tham vấn tâm lý tập trung vào các vấn đề cảm xúc, xã hội, nghề nghiệp, giáo dục, sức khỏe, phát triển và tổ chức – chẳng hạn như cải thiện hạnh phúc, giảm bớt đau khổ và sự thiếu thích nghi, giải quyết khủng hoảng – và tiếp cận các vấn đề này từ góc nhìn cá nhân, gia đình, nhóm, hệ thống và tổ chức.
Nhà tham vấn tâm lý là người xây dựng mối quan hệ tham vấn với khách hàng/ thân chủ nhằm giúp thân chủ đạt được các mục tiêu tâm lý dựa trên:
- Thái độ: Một nhà tham vấn có chuyên môn không chỉ “nghe cho xong”, mà cần duy trì thái độ tôn trọng, thấu cảm, chấp nhận vô điều kiện và tin tưởng vào khả năng thay đổi của thân chủ. Đây là nền tảng để thân chủ cảm thấy an toàn, dám mở lòng và từng bước cải thiện sức khỏe tinh thần.
- Kỹ thuật: Nhà tham vấn tâm lý làm việc dựa trên các kỹ thuật được đào tạo bài bản, chứ không phải chỉ nói chuyện cho nhẹ lòng. Họ biết cách lắng nghe chủ động, phản hồi, đặt câu hỏi gợi mở, khích lệ, chia sẻ thông tin, nâng đỡ, hướng dẫn kỹ năng, thư giãn, tái cấu trúc nhận thức, kích hoạt hành vi, giáo dục tâm lý,… tùy mục tiêu và tình huống cụ thể của thân chủ.
- Quy tắc đạo đức nghề: Các nhà tham vấn và trị liệu tâm lý luôn làm việc trong khuôn khổ Bộ quy tắc đạo đức nghề, với những nguyên tắc chặt chẽ về bảo mật thông tin, giới hạn mối quan hệ, năng lực chuyên môn và trách nhiệm nghề nghiệp. Tất cả đều hướng đến một mục tiêu duy nhất: bảo vệ và tối ưu hóa lợi ích của thân chủ.
Tâm sự với bạn bè khác gì với tham vấn tâm lý?
Về bản chất, tâm sự với bạn bè thường nhằm vào những mục đích sau:
- Giảm bớt cảm xúc nặng nề: Việc có người lắng nghe, dù chưa giải quyết được gì, cũng làm cảm xúc bớt ngột ngạt, nỗi buồn bớt cô đơn.
- Tìm kiếm sự đồng cảm và được thấu hiểu: “Mình hiểu mà”, “Nếu là mình chắc cũng tổn thương như vậy thôi”, “Sao có thể khổ như vậy được chứ?”,…
- Nhận lại sự an ủi hoặc lời khuyên:
Bạn bè thường chia sẻ câu chuyện của chính họ: “Hồi trước tao cũng bị như thế…”, “Kinh nghiệm của tao là…”. Những điều này có thể mang lại cho bạn góc nhìn mới, hoặc ít nhất là cảm giác bản thân không phải người duy nhất gặp vấn đề như vậy.
Tuy nhiên, tâm sự với bạn bè cũng có những giới hạn rất rõ ràng – và đây là điểm nhiều người chỉ nhận ra sau một thời gian dài chia sẻ rất nhiều với bạn bè nhưng vấn đề vẫn không khá hơn:
- Lời khuyên thường mang tính cảm tính, dựa trên kinh nghiệm của chính họ:
Bạn bè không được đào tạo về tâm lý, nên cách họ hiểu vấn đề của bạn thường là quy chiếu theo câu chuyện của họ hoặc người quen của họ. Điều này có thể hữu ích ở mức độ tham khảo, nhưng không phải lúc nào cũng phù hợp với bối cảnh, tính cách, giá trị và kỳ vọng của riêng bạn. - Không có tính khách quan:
Vì thương bạn, họ có xu hướng đứng hẳn về phía bạn, nhanh chóng kết luận:
“Nghe thôi là biết người ta sai rồi”, “Ông/bà kia có vấn đề, không phải do mày đâu”.
Sự thiên vị này giúp bạn được xoa dịu tạm thời, nhưng lại khiến bạn khó nhìn thấy phần trách nhiệm, mô thức lặp lại hay nhu cầu thật sự của bản thân trong câu chuyện. - Khó phân biệt đâu là cảm xúc nhất thời, đâu là vấn đề gốc rễ:
Một người bạn không được đào tạo để đặt câu hỏi, lắng nghe và quan sát theo cấu trúc như nhà chuyên môn. Họ thường tập trung vào chuyện vừa xảy ra (sự kiện bề mặt), mà ít khi nhìn thấy các mô thức sâu bên dưới:- Tại sao bạn luôn chọn kiểu người yêu giống nhau?
- Tại sao mâu thuẫn với bố mẹ lặp đi lặp lại?
- Tại sao cứ đến một giai đoạn nào đó trong công việc, bạn lại muốn bỏ?
- Có thể vô tình khiến bạn thấy tệ hơn:
Một số người bạn có thói quen “thuốc đắng dã tật/sự thật mất lòng”, nghĩ rằng cần phải nói thẳng để bạn nhìn nhận ra được mấu chốt, nhưng thật ra lại làm tăng cảm giác thất vọng hoặc tự trách, ví dụ:- “Tại sao không bỏ quách đi cho xong?”
- “Mình thấy bạn làm quá vấn đề lên rồi đấy.”
- “Chuyện có gì đâu mà suy nghĩ nhiều thế?”
- Không có chuyên môn để xử lý các vấn đề sâu và phức tạp:
Các khó khăn như lo âu kéo dài, sang chấn, rối nhiễu cảm xúc, khó buông bỏ, kiểu gắn bó né tránh, tự hủy hoại bản thân,… thường có nền tảng tâm lý rất phức tạp, liên quan đến lịch sử phát triển, mô thức gắn bó, cơ chế phòng vệ, niềm tin cốt lõi,… Đây là những thứ cần đến kiến thức chuyên sâu và kinh nghiệm lâm sàng của các nhà tâm lý để hiểu và can thiệp. Bạn bè dù rất thương bạn nhưng cũng không thể giúp đỡ được gì nếu họ không có công cụ để hỗ trợ.
Khi nào nên chọn bạn bè?
Bạn nên ưu tiên tâm sự với bạn bè khi:
- Bạn chỉ cần trút bớt cảm xúc cho nhẹ lòng
- Vấn đề không quá phức tạp, không kéo dài
- Bạn cần một người ở bên cạnh, lắng nghe và ủng hộ
- Bạn muốn cảm thấy kết nối, thuộc về một nhóm/ai đó
Ví dụ:
Sau một ngày kiệt sức, bạn chỉ muốn kể rằng mình đang chán công việc, hoặc hôm nay bị sếp nói nặng lời và cần một đứa bạn rủ đi cà phê để xả bớt nỗi niềm, chứ chưa cần phân tích sâu hay tìm giải pháp dài hạn.
Khi nào nên tìm nhà tham vấn tâm lý?
Bạn nên tìm đến nhà tham vấn tâm lý khi:
- Tâm trạng tiêu cực kéo dài, khó tự giải quyết một mình.
- Bị xoay vòng trong cùng một vấn đề nhưng không tìm được lối ra.
- Cảm xúc trở nên quá mạnh, vượt ngoài khả năng kiểm soát (dễ nổi nóng, buông xuôi, tuyệt vọng,…).
- Bạn muốn hiểu sâu nguyên nhân bên trong mình và thực sự thay đổi chứ không chỉ giải quyết tạm cho xong.
- Có xung đột trong gia đình, tình yêu, công việc ảnh hưởng rõ đến cuộc sống hằng ngày.
- Bạn đã thử nhiều cách (tâm sự với bạn bè, đọc sách, tự điều chỉnh,…) mà vẫn không cải thiện.
Ví dụ:
Bạn mệt mỏi triền miên, dễ cáu kỉnh, mất ngủ, hoặc luôn mắc kẹt trong vòng lặp overthinking, tự trách bản thân, bị kéo ngược bởi những tổn thương cũ – dù đã cố gắng rất nhiều nhưng vẫn không thoát ra được. Đây là lúc nên để chuyên gia đồng hành cùng bạn.
Kết luận
Bạn bè mang đến cho bạn cảm giác kết nối, được đồng hành và sẻ chia. Trong khi đó, nhà tham vấn tâm lý hướng đến việc tạo ra những thay đổi sâu sắc và bền vững về cảm xúc, nhận thức và hành vi. Cả hai đều quan trọng, nhưng phục vụ những mục đích khác nhau: khi hiểu rõ sự khác biệt này, bạn sẽ biết lúc nào chỉ cần một cuộc hẹn cà phê để nhẹ lòng, và lúc nào mình cần chủ động đặt lịch tham vấn để thực sự tháo gỡ vấn đề từ gốc.
Bạn có thể đặt lịch với các nhà tham vấn và trị liệu tâm lý nhiều kinh nghiệm của Văn phòng tâm lý Miền Hải Đăng TẠI ĐÂY.
Hoặc bạn còn bất kỳ thắc mắc, băn khoăn nào cần giải đáp, đừng ngần ngại nhắn tin cho Miền Hải Đăng qua zalo hoặc messenger nhé!
