6 lý do cần sự đồng thuận từ người đi tham vấn trị liệu tâm lý

Nhiều người nghĩ rằng nếu một ai đó đang gặp khó khăn về cảm xúc, hành vi hay các mối quan hệ, thì gia đình chỉ cần tìm một nhà tham vấn trị liệu tâm lý giỏi rồi đưa họ đến là được. Thậm chí, có người còn cho rằng tốt nhất là đừng nói rõ đây là tham vấn trị liệu tâm lý, vì sợ người đó tự ái, nghĩ mình có bệnh, hoặc từ chối tham gia.

Cách nghĩ này khá phổ biến, nhưng có một vấn đề rất lớn: tham vấn trị liệu tâm lý không thể có hiệu quả thực sự nếu người tham gia không biết rõ mình đang tham gia vào điều gì và không tự nguyện đồng ý.

Trong tâm lý học, đồng thuận không phải là một thủ tục hình thức. Đây là điều kiện rất căn bản để một quá trình hỗ trợ trở nên đúng đắn, an toàn và có ý nghĩa. Nói đơn giản, nếu một người không hiểu rõ đây là hoạt động gì, người đang làm việc với mình là ai, mục đích là gì, và mình có quyền từ chối hay dừng lại hay không, thì rất khó nói rằng họ đang thực sự tham gia trị liệu.

Vậy vì sao đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý lại quan trọng đến vậy?

Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý là gì?

Hiểu đơn giản, đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý là khi một người:

• Biết rõ mình đang tham gia vào hoạt động gì
• Hiểu người đang làm việc với mình là ai và vai trò của họ là gì
• Biết mục tiêu của quá trình hỗ trợ là gì
• Biết mình có quyền đồng ý, từ chối, đặt câu hỏi hoặc dừng lại
• Tự nguyện lựa chọn tham gia

Tại sao đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý lại quan trọng?

Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý không chỉ là một yêu cầu đạo đức, mà còn liên quan trực tiếp đến chất lượng ra quyết định và kỳ vọng của người tham gia đối với quá trình chuyên nghiệp này. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng của Ladwig và cộng sự (2024) cho thấy việc tối ưu hóa quy trình informed consent có thể cải thiện các kết quả quyết định và kỳ vọng điều trị.

Vì vậy, nếu một người không được biết rõ mình đang tham gia vào hoạt động gì, thì không chỉ quyền tự quyết bị suy giảm mà nền tảng tham gia trị liệu cũng bị yếu đi ngay từ đầu.

1. Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý bảo vệ quyền tự quyết của thân chủ

Lý do đầu tiên rất đơn giản: đời sống nội tâm là chuyện riêng của mỗi người. Không ai có quyền bước vào những cảm xúc, ký ức, tổn thương hay xung đột cá nhân của một người khác mà không có sự cho phép rõ ràng từ họ.

Dù là cha mẹ, vợ chồng hay người thân rất yêu thương họ, điều đó cũng không có nghĩa là có thể quyết định thay họ rằng: “Cứ vào tham vấn trị liệu tâm lý trước đi, rồi sau tính tiếp.”.

Trong thực tế, không ít gia đình nói với chuyên gia rằng: “Xin hãy hỗ trợ người thân của tôi, nhưng đừng nói rõ đây là tham vấn trị liệu tâm lý, vì họ sẽ không chịu đi đâu.”. Về mặt cảm xúc, có thể hiểu được nỗi lo này. Nhưng nếu một người không được biết trung thực mình đang tham gia vào điều gì, thì lựa chọn của họ không còn là lựa chọn đầy đủ nữa.

Nói cách khác, không thể có sự đồng ý thật sự nếu một người không được biết sự thật một cách rõ ràng. Người thân có thể lo lắng, có thể trả phí, có thể là người chủ động tìm chuyên gia, nhưng họ không thể thay thế quyền quyết định của chính thân chủ, chừng nào người đó vẫn đủ khả năng hiểu và lựa chọn cho mình.

2. Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý giúp người tham gia thật sự sẵn sàng

Tham vấn trị liệu tâm lý không giống như đi kiểm tra sức khỏe hay làm một thủ tục kỹ thuật. Đây là một quá trình cần sự tham gia chủ động từ chính người trong cuộc. Họ cần có một mức độ sẵn sàng nhất định để suy nghĩ, chia sẻ, đối diện và hợp tác.

Nếu một người bị đưa vào trị liệu mà bản thân không biết rõ hoặc không thực sự muốn tham gia, điều thường xảy ra là họ chỉ hiện diện về mặt hình thức. Họ có thể ngồi đó, trả lời vài câu hỏi, nghe vài điều được nói với mình, nhưng bên trong thực sự đang phòng vệ, không tin tưởng, và không cảm thấy việc ngồi đây có ích lợi gì.

Khi đó, trị liệu rất khó đi sâu. Bề ngoài có thể trông như quá trình hỗ trợ đang diễn ra, nhưng trên thực tế, mối quan hệ tham vấn trị liệu tâm lý này lại không có bất kỳ sự hiệu quả nào.

Một tiến trình tâm lý không thể mạnh nếu người tham gia chỉ ở đó vì người khác sắp xếp.

3. Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý tạo ra cảm giác an toàn

Muốn nói về những điều riêng tư, hay trải nghiệm khó khăn, con người cần cảm thấy an toàn. Mà cảm giác an toàn không thể được xây dựng trên sự mập mờ, không rõ ràng.

Một người chỉ có thể yên tâm hơn khi họ biết:

• Mình đang gặp ai?
• Người đó sẽ làm việc với mình theo cách nào?
• Cuộc trò chuyện này có mục đích gì?
• Người này sẽ bảo mật các thông tin mình chia sẻ như thế nào?
• Mình có thể dừng lại nếu chưa sẵn sàng không?

Ngược lại, nếu họ chỉ được đưa đến gặp một ai đó mà không được giải thích rõ, hoặc được nói theo cách lấp lửng để tránh cụm từ tham vấn trị liệu tâm lý, họ rất dễ cảm thấy bất an, phòng thủ hoặc khó chịu mà không gọi tên được.

Sự an toàn trong trị liệu không đến từ việc người khác nói rằng cứ tin tưởng đi. Nó đến từ việc người tham gia biết rõ chuyện gì đang diễn ra và vẫn có quyền quyết định cho mình.

4. Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý giúp xây dựng niềm tin bền vững

Niềm tin là nền tảng của tham vấn trị liệu tâm lý. Nhưng niềm tin không thể hình thành vững chắc nếu ngay từ đầu đã có sự mập mờ.

Hãy thử hình dung: một người nghĩ rằng mình chỉ đang được gặp ai đó để nói chuyện cho đỡ căng thẳng, nhưng sau này mới nhận ra đây thực chất là một quá trình tham vấn trị liệu tâm lý mà gia đình và chuyên gia đã hiểu rõ với nhau từ trước. Lúc đó, cảm giác rất dễ xuất hiện không phải là biết ơn, mà là:

• Mình là người có quyền được biết trong khi mình lại là người duy nhất không biết ở đây!
• Còn điều gì mà họ còn giấu mình không?
• Thế là tất cả những thứ mình muốn giấu mọi người đều biết rồi!
• …

Một khi những cảm giác ấy xuất hiện, niềm tin thường sụp đổ rất nhanh. Và khi niềm tin sụp đổ, tham vấn trị liệu tâm lý cũng mất đi điều kiện quan trọng nhất để tiếp tục có hiệu quả.

Không thể xây dựng sự tin cậy bằng một điểm khởi đầu thiếu minh bạch.

5. Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý giúp tránh tổn thương và hiểu lầm

Nhiều người tưởng rằng việc không để thân chủ biết bản thân đang đi tham vấn trị liệu tâm lý là một cách làm tinh tế, vừa có thể giúp thân chủ được chữa trị mà không làm người này phản kháng hay chống lại. Nhưng trên thực tế, việc không nói rõ này đôi khi lại khiến người tham gia bị tổn thương nhiều hơn.

Đặc biệt với những người vốn nhạy cảm với cảm giác bị kiểm soát, từng bị áp đặt, từng không được tôn trọng sự riêng tư cá nhân hoặc đã có tổn thương trong các mối quan hệ, việc phát hiện ra mình bị đưa vào tham vấn trị liệu tâm lý mà không được nói rõ có thể tạo ra cảm giác phản bội rất mạnh.

Thay vì cảm thấy được giúp đỡ, họ sẽ có thể cảm thấy:

• Mình không được tôn trọng!
• Không ai cần biết mình có muốn hay không!
• Mình không có quyền quyết định gì cả!
• …

Khi đó, điều đáng lẽ là sự hỗ trợ lại có thể trở thành một trải nghiệm tiêu cực mới. Chính vì vậy, đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý không chỉ giúp tránh hiểu lầm, mà còn giúp ngăn ngừa những tổn thương phát sinh từ chính cách hỗ trợ sai lệch.

6. Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý là nền tảng của sự can thiệp hiệu quả

Một quá trình tham vấn trị liệu tâm lý tốt không nhằm khiến một người ngoan ngoãn nghe theo chuyên gia. Mục tiêu sâu hơn là giúp họ hiểu mình hơn, có khả năng lựa chọn tốt hơn và dần chủ động hơn với cuộc sống của chính mình.

Vì thế, một tiến trình bắt đầu bằng sự tự nguyện sẽ luôn có nền tảng tốt hơn một tiến trình bắt đầu bằng sự ép buộc hoặc sự mập mờ.

Ngay cả khi người thân thật sự rất lo lắng, giải pháp đúng cũng không phải là lặng lẽ đưa người kia vào trị liệu mà không cho họ biết rõ. Cách phù hợp hơn thường là:

• Nói về tham vấn trị liệu tâm lý bằng ngôn ngữ nhẹ nhàng, không kỳ thị.
• Giải thích cho người đó hiểu không có gì đáng xấu hổ hay tự ti khi mình gặp các vấn đề về tâm lý.
• Cho người đó biết họ có quyền tìm hiểu trước.
• Dành thời gian để người đó suy nghĩ và cân nhắc.
• Tôn trọng quyết định của người đó.

Nói cách khác, muốn ai đó bước vào trị liệu một cách bền vững, cần giúp họ đi vào bằng sự hiểu biết và tự nguyện, chứ không phải bằng cách tránh né sự thật.

Một hiểu lầm phổ biến về đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý

Một hiểu lầm rất thường gặp là: “Đừng nói là trị liệu tâm lý, kẻo họ tự ái.”

Suy nghĩ này nghe có vẻ thực tế, nhưng nó phản ánh một định kiến khá phổ biến: coi tham vấn trị liệu tâm lý như một điều gì đó đáng xấu hổ.

Thực ra, tham vấn trị liệu tâm lý không đồng nghĩa với bệnh nặng, cũng không phải bằng chứng cho thấy một người yếu đuối hay bất thường. Nó đơn giản là một hình thức hỗ trợ can thiệp theo hướng chuyên nghiệp khi con người đang gặp khó khăn về cảm xúc, hành vi, mối quan hệ hoặc cần được giúp để hiểu mình rõ hơn.

Vì vậy, cách giải quyết không nên là che giấu, mà là giải thích đúng về tham vấn trị liệu tâm lý. Khi được giải thích đúng, nhiều người sẽ bớt sợ hơn và có cơ hội đưa ra quyết định phù hợp hơn.

Khi người thân chưa sẵn sàng tham gia tham vấn trị liệu tâm lý thì nên làm gì?

Nếu một người chưa sẵn sàng tham gia tham vấn trị liệu tâm lý, điều đó không có nghĩa là gia đình hoàn toàn bất lực. Thay vì tìm mọi cách đưa họ đến gặp chuyên gia mà không nói rõ, người nhà có thể tìm hỗ trợ cho chính mình trước.

Ví dụ, gia đình có thể gặp chuyên gia để được hướng dẫn:

• Cách nói về việc tìm hỗ trợ tham vấn trị liệu tâm lý mà không gán nhãn.
• Cách ứng xử với người đang khủng hoảng, căng thẳng hoặc khép kín.
• …

Đây chính là hướng đi thực tế mang lại nguồn lực lớn để thúc đẩy thân chủ tham gia vào trị liệu thực sự và đạt hiệu quả.

Kết luận

Đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý là yếu tố cơ bản nhưng lại nắm giữ vai trò tiên quyết. Điều này đặc biệt quan trọng trong những trường hợp gia đình muốn giúp người thân nhưng lại muốn giấu rằng đó là trị liệu tâm lý.

Dù xuất phát từ lo lắng hay yêu thương, cách làm đó vẫn có thể làm suy giảm quyền tự quyết, phá vỡ niềm tin, làm tăng phòng vệ và khiến quá trình hỗ trợ mất đi nền tảng quan trọng nhất. Vì vậy, một người chỉ có thể thật sự trở thành thân chủ khi họ biết rõ mình đang tham gia điều gì và tự nguyện lựa chọn tham gia. 

Bạn có thể đặt lịch với các nhà trị liệu tâm lý nhiều kinh nghiệm của Văn phòng tâm lý Miền Hải Đăng TẠI ĐÂY.
Hoặc bạn còn bất kỳ thắc mắc, băn khoăn nào cần giải đáp, đừng ngần ngại nhắn tin cho Miền Hải Đăng qua zalo hoặc messenger nhé!

Câu hỏi thường gặp về đồng thuận trong tham vấn trị liệu tâm lý