Có một câu hỏi mà rất nhiều người chuẩn bị bước vào trị liệu tâm lý thường băn khoăn: “Làm sao để biết quá trình trị liệu của mình có hiệu quả hay không?“. Vì vậy, họ dành rất nhiều thời gian để tìm kiếm một nhà tâm lý giỏi. Họ đọc hồ sơ chuyên môn, xem bằng cấp, số năm kinh nghiệm, các đánh giá trên Google, hỏi bạn bè hoặc tham gia các hội nhóm để xin gợi ý.
Chúng tôi thấy rằng đó là điều hoàn toàn hợp lý. Khi đang cần sự trợ giúp tâm lý, ai cũng có quyền tìm đúng được một người đủ năng lực và tin cậy để giúp mình vượt qua. Nhưng điều thú vị là, sau hơn nửa thế kỷ nghiên cứu về hiệu quả của trị liệu, các nhà khoa học lại phát hiện ra một điều có phần trái với suy nghĩ của nhiều người.
Hiệu quả của trị liệu tâm lý không chỉ phụ thuộc vào việc bạn gặp ai, mà còn phụ thuộc rất lớn vào cách bạn tham gia vào chính quá trình đó.
Nói cách khác, cùng làm việc với một nhà trị liệu, có người thay đổi rất nhiều chỉ sau vài tháng. Nhưng cũng có người gần như không tiến triển, dù đã tham gia nhiều buổi. Vậy bạn có bao giờ tự hỏi: Điều gì tạo nên sự khác biệt ấy?
Điều gì thật sự quyết định hiệu quả của trị liệu tâm lý?
Nếu chúng ta đặt ra hỏi câu này cách đây vài chục năm, rất nhiều người sẽ nghĩ câu trả lời nằm ở trường phái trị liệu.
- Liệu pháp nhận thức hành vi (CBT) có tốt hơn trị liệu tâm động học không?
- Liệu pháp Cam kết và chấp nhận (ACT) có tốt hơn Hành vi biện chứng (DBT)?
Đây cũng là hướng mà tâm lý học từng theo đuổi trong nhiều năm. Các nhà nghiên cứu liên tục so sánh các trường phái trị liệu với nhau để tìm ra “phương pháp tốt nhất”.
Tuy nhiên, khi số lượng nghiên cứu ngày càng nhiều và các phân tích tổng hợp bắt đầu được công bố, bức tranh trở nên khác hẳn.
5 yếu tố đảm bảo tiến trình trị liệu tâm lý đạt hiệu quả – Nhà trị liệu giỏi vẫn chưa đủ!
Một số công trình nghiên cứu nổi bật như của Bruce Wampold, John Norcross, Flückiger và nhiều nhà nghiên cứu khác cho thấy hiệu quả của trị liệu tâm lý không chỉ phụ thuộc vào kỹ thuật hay trường phái trị liệu, mà là những yếu tố chung xuất hiện trong hầu hết các trường phái.
Dựa theo kinh nghiệm của chúng tôi nhiều năm trị liệu tâm lý cho các thân chủ tại Miền Hải Đăng – cũng như kết quả các công trình nghiên cứu, 5 yếu tố nổi bật hàng đầu được chứng minh đảm bảo hiệu quả của trị liệu tâm lý bên cạnh năng lực của nhà tâm lý là:
- Chất lượng của mối quan hệ giữa thân chủ và nhà tâm lý.
- Mức độ sẵn sàng thay đổi của thân chủ.
- Niềm tin rằng trị liệu có thể giúp ích.
- Sự đồng thuận về mục tiêu và cách làm việc.
- Mức độ chủ động tham gia của thân chủ trong suốt quá trình.
Điều này có nghĩa là một liệu pháp tốt vẫn cần một người tham gia tích cực để phát huy hiệu quả. Hay nói cách khác, trị liệu tâm lý chưa bao giờ là công việc của riêng nhà trị liệu. Đó luôn là một quá trình hợp tác giữa hai con người.
Đây có lẽ là phát hiện khiến nhiều người bất ngờ nhất! Chúng ta thường nghĩ rằng chỉ cần tìm đúng chuyên gia thì mọi chuyện sẽ dần ổn. Thực tế, tay nghề của nhà trị liệu chắc chắn rất quan trọng. Một người được đào tạo bài bản sẽ biết cách đánh giá vấn đề, xây dựng mối quan hệ trị liệu an toàn và lựa chọn những kỹ thuật phù hợp với từng thân chủ.
Nhưng điều đó vẫn chưa đủ. Trị liệu tâm lý không giống một ca phẫu thuật, nơi bác sĩ là người thực hiện gần như toàn bộ quá trình còn bệnh nhân chỉ cần nằm yên. Vì trong trị liệu, nhà tâm lý không thể làm thay phần việc thuộc về thân chủ. Điều này cũng giống như:
- Một giáo viên piano rất giỏi vẫn không thể luyện ngón thay học viên.
- Một huấn luyện viên thể thao rất giỏi vẫn không thể tập luyện thay vận động viên.
- Một chuyên gia phục hồi chức năng cũng không thể thực hiện các bài tập thay người bệnh.
→ Nhà trị liệu cũng vậy. Họ không thể đối diện với nỗi sợ thay thân chủ của mình. Không thể thay bạn nhận ra những khuôn mẫu đã lặp lại suốt nhiều năm. Không thể thực hành những kỹ năng mới trong cuộc sống hằng ngày thay bạn. Vai trò của họ là giúp bạn hiểu điều gì đang diễn ra, tạo ra một không gian đủ an toàn để bạn khám phá bản thân và đồng hành cùng bạn trong quá trình thay đổi. Nhưng chính bạn mới là người tạo nên sự thay đổi ấy !
Bằng cách nào 5 yếu tố này đem đến hiệu quả của trị liệu tâm lý?
Nếu bạn đang có vấn đề tâm lý cần trợ giúp, việc hiểu được cơ chế của 5 yếu tố này sẽ giúp bạn tiến tới một quá trình trị liệu hiệu quả mạnh mẽ hơn rất nhiều.
Mối quan hệ hợp tác giữa thân chủ và nhà trị liệu
Trị liệu tâm lý là một quá trình hợp tác. Khi thân chủ cảm thấy an toàn, được tôn trọng và có thể tin tưởng nhà trị liệu, họ có xu hướng cởi mở hơn về những suy nghĩ, cảm xúc và trải nghiệm khó nói.
Quan trọng hơn, hai bên cần có sự thống nhất về mục tiêu trị liệu và cách thức làm việc. Khi cả thân chủ và nhà trị liệu cùng hiểu mình đang hướng đến điều gì và sẽ cùng làm việc như thế nào, quá trình trị liệu trở nên rõ ràng và có tính hợp tác hơn.
Đó là lý do liên minh trị liệu được xem là một trong những yếu tố liên quan mạnh mẽ đến kết quả trị liệu. Không phải vì thân chủ cần “hợp” với nhà trị liệu theo nghĩa đơn giản, mà vì một mối quan hệ hợp tác tốt tạo điều kiện để họ thực sự tham gia vào quá trình thay đổi.
Sự sẵn sàng thay đổi của thân chủ
Muốn trị liệu tâm lý tạo ra thay đổi, việc nhận ra mình đang gặp vấn đề thường chưa đủ. Thân chủ còn cần có mức độ sẵn sàng nhất định để nhìn lại cách mình đang suy nghĩ, cảm nhận và hành động, đồng thời cởi mở với việc học hỏi các kỹ năng phản ứng mới.
Điều này không có nghĩa là thân chủ phải hoàn toàn sẵn sàng ngay từ buổi đầu tiên. Sự sẵn sàng thay đổi có thể thay đổi trong suốt quá trình trị liệu.
Nhưng khi thân chủ bắt đầu chuyển từ “Tôi muốn vấn đề này biến mất” sang “Tôi muốn hiểu điều gì đang khiến vấn đề này tiếp tục xảy ra và mình có thể thay đổi điều gì”, họ có nhiều cơ hội tham gia tích cực hơn vào quá trình trị liệu.
Niềm tin rằng trị liệu có thể giúp ích
Một quá trình trị liệu tâm lý khó có thể phát huy đầy đủ hiệu quả nếu thân chủ hoàn toàn không tin rằng nó có khả năng giúp mình.
Niềm tin này không có nghĩa là phải tin rằng “nhà trị liệu chắc chắn sẽ chữa khỏi cho tôi”. Nó gần hơn với cảm giác rằng “việc chúng ta đang làm có ý nghĩa và có khả năng giúp tôi thay đổi”.
Khi có kỳ vọng tích cực và tin tưởng vào quá trình, thân chủ có xu hướng hợp tác tốt hơn, kiên trì hơn và sẵn sàng thử những điều mới hơn. Ngược lại, nếu họ cho rằng trị liệu chỉ là một cuộc trò chuyện không có mục đích, việc duy trì sự tham gia sẽ giảm hiệu quả đáng kể.
Sự đồng thuận về mục tiêu và cách thức trị liệu
Một nhà trị liệu tâm lý có thể cho rằng thân chủ cần giải quyết vấn đề A, trong khi điều thân chủ thực sự muốn thay đổi lại là vấn đề B. Khi đó, dù nhà trị liệu có chuyên môn tốt đến đâu, hai bên vẫn có thể đang đi về hai hướng khác nhau.
Sự đồng thuận về mục tiêu giúp cả hai biết mình đang cố gắng thay đổi điều gì. Sự đồng thuận về cách thức làm việc giúp thân chủ hiểu tại sao nhà trị liệu lựa chọn một phương pháp hoặc kỹ thuật nhất định.
Khi hai bên cùng nhìn về một hướng, thân chủ sẽ dễ hiểu vai trò của mình trong quá trình trị liệu hơn và việc đánh giá tiến triển cũng trở nên rõ ràng hơn.
Vậy còn
Mức độ chủ động tham gia của thân chủ
Cuối cùng, trị liệu tâm lý không phải là phép màu diễn ra trong 60 hay 75 phút ở phòng trị liệu. Khoảng 10.000 phút còn lại trong suốt tuần – nhiều gấp 166 lần thời gian ở phòng trị liệu – nếu thân chủ không có sự chủ động tự nỗ lực thì dù nhà tâm lý có giỏi đến đâu cũng không thể đem đến hiệu quả của trị liệu tâm lý.
Những thay đổi quan trọng thường xuất hiện khi thân chủ bắt đầu mang những điều đã khám phá trong trị liệu trở lại cuộc sống hằng ngày: nhận ra một khuôn mẫu cũ, thực hành các kỹ năng mới đã được hướng dẫn, quan sát cảm xúc của mình để tìm ra những bài học rất riêng mà không ai có thể làm thay được.
Nói cách khác, nhà trị liệu có thể hướng dẫn, đặt câu hỏi, cung cấp kỹ thuật và giúp thân chủ hiểu điều gì đang xảy ra. Nhưng không ai có thể thực hành thay họ trong những tình huống thực tế.
Vì vậy, mức độ chủ động tham gia của thân chủ có ý nghĩa tối quan trọng: trị liệu tạo ra cơ hội cho sự thay đổi, nhưng sự thay đổi cần được tiếp tục trong chính cuộc sống của người đang trị liệu.
👉Nếu bạn muốn hiểu cụ thể hơn làm thế nào để nhận biết một tiến trình tham vấn đang thực sự có hiệu quả, Miền Hải Đăng đã có một bài viết riêng về vấn đề này: “Làm sao biết được tham vấn tâm lý có hiệu quả hay không?”
Kết luận
Như vậy, Khi nhìn vào 5 yếu tố này, chúng ta có thể thấy hiệu quả của trị liệu tâm lý không chỉ phụ thuộc vào việc bạn gặp một nhà trị liệu giỏi hay không phải là kết quả của một yếu tố đơn lẻ.
Một nhà trị liệu có năng lực tạo ra nền tảng chuyên môn. Một mối quan hệ trị liệu an toàn tạo điều kiện để thân chủ cởi mở. Mục tiêu và phương pháp được thống nhất giúp quá trình có định hướng. Niềm tin vào trị liệu tạo động lực để tiếp tục. Và sự chủ động của thân chủ giúp những điều được khám phá trong phòng trị liệu thực sự đi vào cuộc sống.
Nói cách khác, trị liệu tâm lý hiệu quả không phải là nhà trị liệu làm được bao nhiêu cho thân chủ, mà là hai người có thể cùng nhau tạo ra bao nhiêu điều kiện để sự thay đổi xảy ra. Nhà trị liệu có thể mở ra con đường. Nhưng chính sự tham gia của bạn mới giúp những thay đổi trong phòng trị liệu trở thành những thay đổi trong cuộc sống.
Nếu bạn đang gặp các vấn đề khó khăn tâm lý, bạn có thể đặt lịch với các nhà tâm lý học nhiều kinh nghiệm của Văn phòng tâm lý Miền Hải Đăng TẠI ĐÂY.
Hoặc bạn còn bất kỳ thắc mắc, băn khoăn nào cần giải đáp, đừng ngần ngại nhắn tin cho Miền Hải Đăng qua zalo hoặc messenger nhé!
